Ár n-ábhair chartlainne

else

our-archives

A

Rochtain ar théarmaíocht agus ar ghiorrúcháin chartlainne

Baineann cartlannaithe úsáid as téarmaí speisialtóireachta le haghaidh a gcuid oibre. Sa ghluais seo, gheofar sainmhínithe a fuarthas ó Chomhairle Idirnáisiúnta na gCartlann (International Council on Archives) Multilingual Archival Terminology database agus ó Threoirlínte na hÉireann maidir le Tuairiscí Chartlainne (Cumann na gCartlannaithe, Éire, 2009). Chun críocha an doiciméid seo, roghnaíodh sainmhínithe a thugann léiriú ar an tuiscint ar théarmaí cartlainne i gcomhthéacs na hÉireann.

Cruinneas

A mhéad atá sonraí, faisnéis, doiciméid nó taifid beacht, ceart, dílis, saor ó earráid nó ó shaobhadh, nó bainteach le hábhar.

Éadáil

An próiseas a bhaineann le hábhair stairiúla a shainaithint agus a fháil, ar mhodh tabhartais nó ceannacháin, ó fhoinsí seachtracha, lena n-áirítear ranna agus gníomhaireachtaí rialtais agus na cúirteanna agus, chomh maith leis sin, tabhartais phríobháideacha.

Comhthéacs riaracháin

Struchtúr, feidhmeanna agus nósanna imeachta na timpeallachta eagrúcháin inar cruthaíodh na taifid.

Luach riaracháin

Úsáideacht taifead nó ábhar cartlainne i ndáil le gnó riaracháin reatha a sheoladh agus/nó gnó riaracháin a sheoladh amach anseo.

Gníomhaireacht

Brainse den Stát amhail roinn rialtais nó oifig chúirte a chruthaíonn taifid. Déantar réimír shonrach agus cód sainaitheantais a shannadh do gach gníomhaireacht óna bhfaightear taifid. Féach Roinn Stáit.

Nóta

Nóta a chuirtear le taifead bunaidh nó a chuirtear i gceangal le taifead bunaidh.

Ábhar cartlainne

Taifead lena ngabhann luach marthanach nó luach ó thaobh cúrsaí dlí de, ar taifead é a sholáthraíonn fianaise ar ghníomhaíochtaí duine nó institiúide.

Cartlann

Gníomhaireacht nó institiúid ar a bhfuil freagracht i ndáil le taifid lena ngabhann luach marthanach agus ar gá iad a chaomhnú go buan mar ábhair chartlainne a chaomhnú agus i ndáil le rochtain a chur ar fáil ar na taifid sin.

Tuairisc chartlainne

An próiseas a bhaineann le taifead nó bailiúchán taifead a anailísiú agus a eagrú agus le mionsonraí faoi na gnéithe foirmiúla díobh a thaifeadadh, is é sin, gnéithe amhail cruthaitheoir, teideal, dátaí, méid agus inneachar, d’fhonn sainaithint agus bainistiú an tsaothair a éascú agus d’fhonn tuiscint ar an saothar a éascú.

Taisclann ábhar cartlainne

Áit ina dtaisctear taifid chartlainne.

Cartlannaí

Duine ar a bhfuil freagracht i ndáil le taifid lena ngabhann luach marthanach a mheas, a fháil, a chur in eagar, a thuairisciú agus a chaomhnú, agus i ndáil le rochtain a thabhairt orthu, de réir na bprionsabal a bhaineann le foinse, le hord bunaidh agus le rialú ar bhailiúchán iomlán d’fhonn barántúlacht agus comhthéacs na n-ábhar a chosaint.

Barántúlacht

Cáilíocht taifid a léiríonn gurb ionann an taifead agus an méid a airbheartaítear ina leith agus go bhfuil sé saor ó chrioscaíl nó ó éilliú.

Nóta beathaisnéise

Cuid de thaifead catalóige nó d’áis aimsithe a chuireann na hábhair i gcomhthéacs trí bhunfhaisnéis a sholáthar faoi chruthaitheoir nó údar na n-ábhar.

Bailiúchán

Grúpa saorga doiciméad atá carntha le chéile ar bhonn saintréith chomhchoiteann éigin beag beann ar fhoinse na ndoiciméad sin. Ní ceart an téarma seo a mheascadh le cnuasach cartlainne aon fhoinse.

Caomhnú

Ábhair chartlainne a dheisiú nó a chobhsú chun a chinntiú go maireann siad ina bhfoirm bhunaidh ar feadh tréimhse chomh fada agus is féidir.

An ghairm atá tiomnaithe i leith maoin chultúir a chaomhnú don todhchaí trí scrúdú, trí dhoiciméadú, trí chóireáil agus trí chúram coisctheach, ar nithe iad sin a dhéantar le tacaíocht ó thaighde agus ó oideachas.

Cruthaitheoir

An Roinn Stáit, an ghníomhaireacht, an comhlacht corparáideach nó an duine aonair ar a bhfuil freagracht i ndáil le cruthú, carnadh nó cothabháil taifead.

Taisceadh

Doiciméid a chur faoi choimeád cartlainne gan an teideal dlíthiúil a aistriú.

Cur Síos

Féach Cur síos cartlainne.

Caomhnú digiteach

Comhchuid riachtanach de chuid na cartlannaíochta digití, rud a chinntíonn fad saoil réada leictreonaigh. Clúdaíonn caomhnú digiteach na próisis agus na hoibríochtaí atá i gceist le linn deimhin a dhéanamh de go maireann taifid bharántúla leictreonacha thar am ó thaobh cúrsaí teicniúla agus intleachtúla de (amhail faireachán leanúnach, aistriú agus stóráil taifead agus bainistiú na meiteashonraí lena dtugtar tuairisc ar thionscnamh agus ar chóireáil leanúnach an taifid).

Dioplómaitic

An disciplín trína ndéantar staidéar ar bhunús, ar fhoirmeacha agus ar tharchur doiciméad cartlainne, agus ar an mbaint atá acu leis na fíorais atá á léiriú iontu agus lena gcruthaitheor, d’fhonn a bhfíor-chineál a chur in iúl.

Doiciméad

Faisnéis taifeadta beag beann ar an meán nó ar shaintréithe.

Comhad

Aonad eagraithe taifead a ghrúpáiltear agus a bhainistítear mar réad scoite ós rud é go ndéileálann siad leis an ngníomhaíocht chéanna nó leis an idirbheart céanna. Is féidir le comhad a bheith fisiciúil nó leictreonach. Mar shampla, comhad pearsanra nó iarratas ar dheontas ina bhfuil foirm iarratais agus doiciméid tacaíochta.

Áis aimsithe

Tuairisc ar thaifid lena ndéantar rialú fisiciúil agus rialú intleachtúil ar na taifid a thabhairt don taisclann agus lena gcabhraítear d’úsáideoirí rochtain agus tuiscint a fháil ar na taifid.

Cnuasach aon fhoinse

Corpas iomlán taifead de chuid eagraíochta, teaghlaigh nó duine aonair, ar taifid iad a cruthaíodh agus a carnadh mar thoradh ar phróiseas orgánach a léiríonn feidhmeanna an chruthaitheora.

Idir-inoibritheacht

An cumas atá ag córais éagsúla leas a bhaint as faisnéis, agus faisnéis a mhalartú, trí fhormáid chomhroinnte. Éascaíonn caighdeáin idir-inoibritheacht.

Leibhéil ó thaobh cur in eagar de

Na deighiltí ordlathais, intleachtúla agus fisiciúla a úsáidtear i mbainistíocht ábhar cartlainne, lena n-áirítear taisclanna, grúpaí taifead, cnuasaigh aon fhoinse, bailiúcháin, foghrúpaí, sraitheanna, foshraitheanna, comhaid agus ítimí.

Leibhéil tuairisce

Leibhéal ó thaobh chur in eagar an aonaid atá á thuairisciú e.g. cnuasach aon fhoinse, sraith, bailiúchán, comhad, ítim.

Meán

An t-ábhar, an coimeádán agus/nó an t-iomprán fisiciúil a ndéantar faisnéis a thaifeadadh ann nó air (i.e. táibléad cré, paipír, páipéar, pár, scannán, téip maighnéadach).

Tuairisc il-leibhéil

Áis aimsithe nó uirlis eile rochtana ina gcuimsítear tuairiscí idirghaolmhara ar leithligh ar an taifead iomlán nó ar chodanna de, agus ina léirítear ordlathas na n-ábhar atá á dtuairisciú.

Caomhantas

Próisis agus oibríochtaí a íoslaghdaíonn meath ceimiceach agus meath fisiceach thar am agus a choisceann cailleadh faisnéise. Áiríonn sé sin stóráil, cosaint agus cothabháil taifead ar mhodh optamach agus d’fhéadfadh sé gurb é a bheadh i gceist ná athfhormáidiú más gá sin. Féach Caomhnú.

Toimhde maidir le barántúlacht

Tátal maidir le taifead a bheith barántúil, ar tátal é a dhéantar ar bhonn fíorais atá ar eolas faoin modh inar cruthaíodh agus inar cothabháladh an taifead lena mbaineann.

Ábhair chartlainne phríobháideacha

Taifid nó ábhair chartlainne de thionscnamh neamhrialtasach atá taiscthe sa Chartlann Náisiúnta nó ar cheannaigh an Chartlann Náisiúnta iad.

Tionscnamh

Faisnéis maidir le tionscnamh, coimeád agus úinéireacht taifid (taifead).

Taifead poiblí (Taifid phoiblí)

Féach Taifead Roinne.

Oifig na dtaifead Poiblí in Éirinn

Institiúid a bunaíodh faoin Public Record Office (Ireland) Act 1867 ar mhaithe le caomhnú buan taifead poiblí agus ar mhaithe le rochtain ar na taifid sin a éascú do thaighdeoirí. Rinneadh Oifig na dTaifead Poiblí in Éirinn a chumasc le hOifig na Stát-Pháipéar chun an Chartlann Náisiúnta a fhoirmiú de réir théarmaí an Achta um Chartlann Náisiúnta 1986.

Oifig na Stát-Pháipéar

Institiúid a bunaíodh sa bhliain 1702 ar mhaithe le buanchaomhnú thaifid lucht riaracháin na Breataine in Éirinn. Rinneadh Oifig na Stát-Pháipéar a chumasc le hOifig na dTaifead Poiblí in Éirinn chun an Chartlann Náisiúnta a fhoirmiú de réir théarmaí an Achta um Chartlann Náisiúnta 1986.